Adliye koridorlarında yıllarca bekleyen taraflar, nesilden nesile miras kalan davalar, sürekli ertelenen duruşmalar ve bir türlü gelmeyen adalet… Türkiye’de adalet sistemine yolu düşen hemen herkesin en derin yarası, yargılamaların aylar, hatta yıllar boyu sürmesidir. İşten çıkarılan bir işçinin hakkına kavuşabilmek için uzun yıllar beklemesi veya haklılığını ispat etmeye çalışan bir vatandaşın ömrünün önemli bir kısmının mahkeme kapılarında geçmesi, toplumun hukuka olan inancını zedelemektedir.
Hukuk dünyasında yankılanan ve ne yazık ki acı bir gerçeğe dönüşen “geciken adalet, adalet değildir” sözü, bu mağduriyeti en saf haliyle özetler. Adaletin tecellisi, yalnızca doğru kararın verilmesiyle değil, o kararın vaktinde verilmesiyle de kaimdir. Peki, devletin uyuşmazlıkları makul bir sürede çözme yükümlülüğü nedir ve sistemin ağır işlemesi halinde vatandaşın başvurabileceği güncel hukuki çareler nelerdir?
Yargılamalar Neden Uzuyor ve Gecikmenin Ağır Bilançosu Nedir?
Yargı sistemimizin bu kronik hastalığının altında salt “dosya sayısının fazlalığı” yatmaz. Hâkim ve savcıların bulundukları bölgede uzun süre kalamaması (coğrafi teminat eksikliği) sebebiyle mahkeme heyetlerinin dosyaya tam anlamıyla hâkimiyet kuramaması, mahkemelerde ihtisaslaşma (uzmanlaşma) eksikliği, tebligat krizleri, bilirkişi müessesesinin hantal işlemesi ve eksik delille (yetersiz soruşturmayla) açılan davalar süreci kilitleyen başlıca yapısal nedenlerdir.
Bu gecikmenin yarattığı tahribat ise basit bir zaman kaybının çok ötesindedir. Yıllarca süren bir dava, haklı olan tarafı bizzat cezalandıran bir usul eziyetine dönüşür. Kazanılan bir hakkın veya hükmedilen bir alacağın enflasyon karşısında ekonomik değerini yitirmesi (maddi yıkım) bir yana, yıllarca süren belirsizliğin taraflarda yarattığı stres ve psikolojik çöküntü (manevi yıkım) çoğu zaman telafi edilemez. Daha da vahimi, adaletin geç tecelli etmesi toplumda “fiili cezasızlık” algısı yaratarak vatandaşın devlete ve hukukun üstünlüğüne olan inancını temelinden sarsar. Bunun en acı sonuçları ise; kendi kendine hak arama, mafyalaşma, suç oranlarının artması ve toplum düzeninin bozulmasıdır.
Hukuki Çerçeve: Makul Sürede Yargılanma Hakkı
Makul sürede yargılanma hakkı, en temel ifadeyle, bir davanın gereksiz yere uzatılmadan, hakkın özünü anlamsız kılmayacak bir zaman dilimi içinde karara bağlanmasını ifade eder. Bu temel hak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın hak arama hürriyetini düzenleyen 36. maddesi ile güvence altına alınmış olup, 141. maddesi devlete çok net bir emredici yükümlülük yükler: “Davaların en az giderle ve mümkün olan en kısa sürede sonuçlandırılması, yargının görevidir.” Uluslararası boyutta ise, tarafı olduğumuz Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 6. maddesi, herkesin davasının makul bir süre içinde görülmesini isteme hakkını sarsılmaz bir teminat altına alır.
Doktrin ve yerleşik içtihatların da ortaya koyduğu üzere, bu hakkın amacı kişileri yargılamanın getireceği manevi baskıdan ve maddi külfetten korumaktır. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Ümmühan Kaplan ve Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) Nevriye Kuruç pilot kararlarında açıkça vurgulandığı üzere; personel eksikliği, mahkemelerin iş yükünün fazlalığı veya altyapı yetersizlikleri devlete bir mazeret hakkı vermez. Yapısal sorunlar, vatandaşın makul sürede yargılanma hakkının ihlaline gerekçe olarak sunulamaz.
Uygulamada “Makul Süre” Nasıl Belirlenir?
Hukuki ve teorik tanımların ötesine geçip uygulamaya bakıldığında, hukukumuzda “şu kadar ay süren dava kesinlikle ihlal sayılır” şeklinde katı, matematiksel bir sınır bulunmamaktadır. Bir davanın makul süreyi aşıp aşmadığı; uyuşmazlığın hukuki karmaşıklığına, dosyadaki delil durumuna, tarafların yargılamayı uzatıcı tutumlarına ve yargı makamlarının hızına göre belirlenir.
Süreçleri hızlandırmak adına Adalet Bakanlığı tarafından “Yargıda Hedef Süre” uygulaması hayata geçirilmiş olsa da, bu süreler vatandaş için doğrudan hak doğuran kesin süreler olmaktan ziyade, yargı teşkilatının içsel bir zaman yönetimi modeli olarak işlev görmektedir.
7499 Sayılı Kanun ile Gelen Yeni Dönem: Tazminat Komisyonu
Geçmiş yıllarda yargılaması gereğinden fazla uzayan ve mağduriyet yaşayan vatandaşlar, doğrudan Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunarak tazminat talep edebilmekteydi. Ancak, 2 Mart 2024 tarihli ve 7499 sayılı Kanun ile 6384 sayılı Kanun’da köklü bir yasal değişikliğe gidilmiştir.
Güncel mevzuatımıza göre; ceza, idare veya özel hukuk yargılamalarının makul sürede sonuçlandırılmadığı iddiasıyla doğrudan AYM’ye gitmek yerine, öncelikle “tüketilmesi zorunlu daimî bir iç hukuk yolu” olarak husumeti devleti temsilen Adalet Bakanlığı’na yönelterek Tazminat Komisyonuna başvurulması esastır. Bu yol tüketilmeden AYM’ye yapılan başvurular usulden reddedilmektedir.
Kritik Usul Kuralları ve Stratejik Riskler
Bu yeni yapı, kendi içinde son derece teknik usul kuralları ve hak düşürücü süreler barındırır. Vatandaşların ve hukuki temsilcilerin dikkat etmesi gereken hayati noktalar şunlardır:
- Yalnızca Manevi Tazminat: Yeni düzenlemenin getirdiği en kritik husus, Komisyondan yalnızca “manevi tazminat” talep edilebilmesidir. Yıllarca süren davalar sebebiyle enflasyon karşısında eriyen alacaklar veya mahrum kalınan maddi kazançlar için doğrudan Komisyondan maddi tazminat istenmesi yasal olarak mümkün olmaktan çıkarılmıştır.
- Kesin Başvuru Süresi (1 Ay): Komisyona başvuru süresiz değildir. Davanın kesinleşmesi (veya Kanunda belirtilen geçiş süreçleri) itibarıyla, hakkın kaybolmaması için öngörülen 1 aylık kesin hak düşürücü süreye azami dikkat edilmelidir.
- Görev ve Yetki (15 Gün Kuralı): Komisyonun vereceği kararlara karşı yargı yolu kapalı değildir; ancak itirazların, kararın tebliğinden itibaren 15 gün içinde kesin yetkili Ankara İdare Mahkemelerine yapılması zorunludur.
- Alternatif Çözüm Çatışması (Stratejik Risk): Haksız yere veya makul süreyi aşan bir tutukluluk hali yaşamış bir kişinin (CMK m. 141/1-d kapsamında) Ağır Ceza Mahkemesinde hem maddi hem manevi tazminat davası açma hakkı ile Tazminat Komisyonuna başvurup sadece manevi tazminat alma hakkı birbiriyle kesişebilir. Yargıtay içtihatlarına göre, bu yollardan birine başvuran kişinin mükerrerlik ilkesi gereği diğer yola başvurma hakkı ortadan kalkacağından, hangi hukuki çarenin seçileceği tamamen davanın mahiyetine göre belirlenmelidir.
Sonuç
Hukuk devleti; adaleti sadece doğru tesis eden değil, aynı zamanda vatandaşına zamanında ve yıpratmadan ulaştırabilen devlettir. Geciken adaletin bedeli olarak ödenen manevi tazminatlar her ne kadar kaybedilen yılları geri getirmese de, hak arama hürriyetinin vazgeçilmez bir parçası ve gecikmiş bir tesellisidir.
Adalete giden yolda; hak düşürücü sürelerin kaçırılmaması, maddi-manevi tazminat ayrımının doğru yapılması ve uyuşmazlığın niteliğine göre görevli mercilerin isabetli tayin edilmesi telafisi güç zararların önüne geçecektir. Dolayısıyla, son yasal değişikliklerle birlikte oldukça katı usul kurallarına bağlanan bu sürecin, hukuki profesyonellik ve derin bir titizlik çerçevesinde yürütülmesi büyük önem taşımaktadır.
Telif ve Kullanım Notu: Bu makale, Zile Avukatları Av. Ömer Faruk TÜRKYILMAZ, Av. Meryem TÜRKYILMAZ ve Av. Hasan Sezai TÜRKYILMAZ tarafından hazırlanmıştır. Makalenin tüm hakları saklıdır. Ancak www.turkyilmazhukuk.com internet sitesi açıkça kaynak gösterilmek kaydıyla paylaşılabilir.
